مقدمه
فن آوری اطلاعات و ارتباطات بدون شک تحولات گسترده ای را در تمامی عرصه های اجتماعی اقتصادی بشریت به دنبال داشته است و گستره کاربرد و تاثیر آن در ابعاد مختلف زندگی امروزی و آینده جوامع بشری به یکی از مهم ترین مباحث روز جهانی مبدل شده است.
تا چندین سال پیش افراد برای آموزش و یادگیری نیاز به زمان و مکان مشخصی داشتند که دور هم جمع شوند، ولی امروزه با پیشرفت فن آوری های رایانه و شبکه اینترنت تا حدودی این نیاز از بین رفته است و هر کسی به زودی قادر خواهد بود هر چیزی را در هر زمانی و هر مکانی یاد بگیرد. این امر در سایه نظام جدیدی از آموزش صورت می گیرد که آموزش الکترونیکی نامیده می شود. به بیانی ساده می توان آموزش الکترونیکی را استفاده نظام مند از فن آوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش و یادگیری دانست. آموزش الکترونیکی مفهومی است که بیانگر به کارگیری فن آوری های اطلاعاتی و ارتباطی مانند اینترنت و نظام های چندرسانه های به مثابه ابزارهایی برای بهبود کیفیت یادگیری از طریق عرضه تسهیلاتی برای دسترسی آسان به منابع و ساز و کارهایی چون تعامل و همکاری از راه دور است.
به طور کلی آموزش الکترونیکی شکلی از آموزش از راه دور محسوب می شود. یادگیری از راه دور در اساسی ترین شکل، زمانی اتفاق می افتد که فراگیر و معلم به طور منطقی از هم جدا می باشند و به برقراری هر نوع روش ارتباطی به منظور یادگیری سیستماتیک در جایی که معلمان و فراگیران در مسافتی دور از یکدیگر قرار دارند، تعریف و اطلاق شده است.
تعریف آموزش الکترونیکی
یادگیری الکترونیکی را می توان چنین تعریف کرد: هرگونه استفاده از فن آوری اطلاعات و اینترنت برای آفرینش یا ایجاد تجارب آموزشی نایدر (2003) آموزش الکترونیکی را استفاده نظام مند از فن آوری اطلاعات و ارتباطات در تدریس و یادگیری می داند.
اتفاق نظر عمومی وجود دارد که یادگیری الکترونیکی را روش کاربرد تکنولوژی های اطلاعاتی و ارتباطی اینترنت برای ارتقا و حمایت از فعالیت های یادگیری می داند.
به طور کلی آموزش الکترونیکی مفهومی است که بیانگر به کارگیری فن آوری های اطلاعاتی و ارتباطی مانند اینترنت و ابزارهای چندرسانه ای برای بهبود کیفیت یادگیری و عرضه تسهیلاتی برای دسترسی آسان به منابع و خدمات آموزشی و فراهم کردن ساز و کارهایی چون تعامل و همکاری از راه دور است.
کلارک و مایر (2008) یادگیری الکترونیکی را نوعی یادگیری میدانند که توسط رایانه از طریق CD-ROM ، اینترنت یا اینترانت صورت می گیرد. این نوع یادگیری ویژگی های زیر را دربردارد:
– شامل محتوایی متناسب با اهداف آموزشی است؛
– جهت تسهیل یادگیری از روش های مختلف آموزشی نظیر مثال ها و تمرین استفاده می کند؛
– برای انتقال محتوا و روش ها، عناصر رسانه های نظیر تصاویر را به کار می گیرد؛
– می تواند توسط مربی آموزش داده شود (یادگیری الکترونیکی هم زمان) یا برای مطالعات خودآموز فردی طراحی گردد (یادگیری الکترونیکی غیرهمزمان)
– برمبنای اطلاعات و مهارت های جدید که با اهداف یادگیری فردی ارتباط دارد، تشکیل شده و یا عملکرد سازمانی را بهبود می بخشد.
همچنین کلارک و مایر (2008) چهار ارزش بالقوه را به روش های آموزشی یادگیری الکترونیکی نسبت می دهند:
– تمرین با بازخوردهای مناسب اتوماتیک.
– ادغام روش آموزشی خودآموز و مشارکتی
– تعدیل پویا در آموزش براساس یادگیری الکترونیکی
– کاربرد شبیه سازی ها و بازی ها.
وبستر (2004) معتقد است یادگیری الکترونیکی با کیفیت می تواند عامل ایجاد موارد زیر باشد:
– کنش یا تعامل در حد بالا
– برنامه های شبیه سازی پویا
– صوت و تصویر و رسانه های مختلف
– پیوستن به سیستم آموزشی کنترل شده جهت ثبت پیشرفت های کاربر
مروری بر وضعیت آموزش الکترونیکی در تعدادی از کشور های جهان
دست نوشته
نگاهی به زیرساخت های ضروری برای ظهور و تحقق آموزش الکترونیکی
آموزش الکترونیکی مستلزم زیرساخت های فراوانی است که عبارت اند از:
– توسعه مهارت های فن آوری اطلاعات و ارتباطات در تمام سطوح جامعه آموزشی
– ترغیب و ترویج پژوهش های آموزشی در زمینه فن آوری اطلاعات؛
– گسترش کمی و کیفی تولید نرم افزارهای آموزشی؛
– تجهیز مدارس و دانشگاه ها به فن آوری های نوین آموزشی و ابزارهای آموزش الکترونیک و دسترسی به شبکه جهانی؛
– توسعه مراکز آموزش مهارت های اطلاعات و ارتباطات؛
– تقویت زیرساخت های شبکه اینترنت در کشور؛
– گسترش سطح دسترسی عمومی به رایانه و شبکه جهانی؛
– توسعه فرهنگ استفاده از فن آوری اطلاعات در امور روزمره.
علاوه بر این تحقق آموزش های مجازی مطلوب مبتنی بر فن آوری اطلاعات و یادگیری الکترونیک، نیازمند بروز و ظهور چندین عامل است:
۱. تغییر در باور و نگرش مدیران آموزشی و شیوه های آموزش
۲. تامین بسترها و امکانات سخت افزاری و نرم افزارهای کاربردی در مراکز آموزشی
٣. وجود نهادهای موازی در تصمیم گیری و برنامه ریزی و مدیریت IT در بهبود و ارتقا دانش و مهارت معلمان در زمینه کاربست فن آوری اطلاعات در آموزش
۴. تعیین الگوها و متدهای صحیح و مناسب آموزش های الکترونیک و معرفی استانداردهای متعارف آن
۵. تعاملات موثر با مدیریت شبکه ارتباطی و مخابراتی کشور و تامین بسترهای لازم
6. تجهیز مدارس و مراکز آموزشی و دانشگاه ها و ایجاد دسترسی مطلوب به شبکه جهانی وب و مراکز آموزشی معتبر
۷. تدوین مشخصه ها و قواعد اخذ گواهینامه های تایید صلاحیت در امور آموزش ها، استانداردها، تربیت مدرسان و پیاده سازی مراکز آموزشی
۸. تعریف اولویت های پژوهشی و ترغیب پژوهش های آموزشی در زمینه فن آوری اطلاعات و فن آوری های نوین آموزشی
9. تدوین طرح جامع توسعه فن آوری اطلاعات ( IT Master Plan ) در نظام آموزشی و توسعه سامانه های مدیریت فرایند یادگیری
۱۰. تقویت زیر ساخت های مخابراتی و شبکه و اینترنت در مراکز آموزشی کشور
۱۱.طراحی و تدوین برنامه آموزشی مستمر و دانش افزایی نیروهای آموزشی و توسعه مهارت های فن آوری اطلاعات در سطح جامعه ۱۲. توسعه مراکز آموزش مهارت های فن آوری اطلاعات و ارتباطات و گسترش سطح دسترسی عمومی به رایانه، ابزارهای دیجیتالی و شبکه جهانی وب
۱۳.تعیین متدها و الگوهای صحیح پیاده سازی و کار یادگیری الکترونیک و معرفی قواعد و ملاحظات استانداردهای متعارف و پروتکل های آموزشی
اجزای آموزش الکترونیکی
یاددهی و یادگیری در محیط الکترونیکی در بسیاری از شیوه ها، شبیه آموزش رسمی است. نیازهای یادگیرنده سنجیده می شود، محتوا توافق شده و تعیین می شود، فعالیت های یادگیری سازماندهی و در نهایت یادگیری سنجیده می شود. اما اثر فراگیر رسانه های مجازی، یک محیط منحصر به فرد برای یاددهی و یادگیری الکترونیکی ایجاد کرده است. تا زمانی که واقعیت های تکنولوژیکی و امکانات یادگیری الکترونیکی به درستی شناسایی نشوند، دستیابی به هرگونه شناخت جامع نسبت به یادگیری الکترونیکی غیرممکن است. (اندرو و کتی، 2005)
گرک کرسلی به ده عنصر اساسی تشکیل دهنده آموزش برخط (الکترونیکی) اشاره کرده است که به شرح ذیل می باشند:
١- محتوا: با وجود همه جلوه پردازی و جذابیتی که فن آوری دارد تنها و مهم ترین جنبه همه دوره های آموزشی برخط محتوا می باشد. البته محتوا باید متناسب، کامل و دقیق، به روز و برانگیزنده باشد. یعنی اطلاعات ارایه شده مورد علاقه و نیاز فراگیران، معتبر و موثق باشد.
۲- روش آموزشی: نوع راهبردها و فعالیت های یادگیری مورد استفاده در دوره باید متناسب با موضوع درسی و فراگیران موردنظر باشد. فعالیت های یادگیری باید فراگیران را به صورت فعال درگیر کنند.
۳- انگیزه: فراگیران باید انگیزه یادگیری داشته باشند. برای این کار محتوا باید متنوع، جذاب و برانگیزنده باشد و فراگیران را به صورت فعال درگیر یادگیری کند.
4- بازخورد: فراگیران باید به هنگام پیشرفت در طرح درس و مسیر یادگیری طراحی شده، بازخورد به موقع دریافت کنند و این بازخورد هرچه بیشتر باشد بهتر است. در این حالت وضع مطلوب این است که فراگیران بتوانند هر موقع که بخواهند پیشرفت خود را بسنجند.
5- هماهنگی ساماندهی: مواد آموزشی و فعالیت های دوره باید به خوبی سازماندهی و هماهنگ شوند و فراگیران پاسخ واضحی برای چه چیزی، کجا، چه وقت و چگونه انجام بگیرد، داشته باشند.
هماهنگی و ساماندهی فعالیت ها، محتوا و مواد آموزشی می بایست مبتنی بر طرح درس منعطف و طراحی مسیر یادگیری صورت پذیرد.
6- قابلیت استفاده: همه جنبه های دوره های آموزشی برخط باید به آسانی مورد استفاده قرار گیرند. بیان کردن آن آسان ولی غالبا تحقق آن مشکل است.
۷- راهنمایی و کمک رسانی: کمک رسانی به فراگیران باید هم به صورت برخط و هم به صورت غیر برخط (از طریق تلفنی با حضور شخصی ) برای حل مشکلات مرتبط با محتوا و فن آوری ارایه گردد.
۸- سنجش: خط مشی های نمره گذاری و ارزشیابی برای همه فعالیت ها و تکالیف دوره به صورت واضح توصیف شوند و مرتبط با هم باشند.
۹- حجم کار: تعداد و نوع تکالیف دوره باید متناسب با نوع و سطح دوره باشند.
۱۰- انعطاف پذیری: چون فراگیران علایق، پیش زمینه ها و توانایی های مختلفی دارند، باید با در نظر گرفتن منابع اختیاری و انتخابی، دوره را متناسب با این متغیرها در آورد.
انواع یادگیری الکترونیکی:
نگاش و همکاران (2008) با الهام از دیدگاه فلاش، در مقاله ای شش دسته بندی برای یادگیری الکترونیکی ارایه کرده و تفاوت ها و شباهت های آنها را مورد بررسی قرار می دهند. این شش دسته یادگیری الکترونیکی به قرار زیر میباشد:
۱. یادگیری الکترونیکی با حضور فیزیکی و بدون ارتباطات الکترونیکی (از نوع چهره به چهره)
۲. یادگیری الکترونیکی بدون حضور و بدون ارتباطات الکترونیکی (از نوع خودآموزی)
٣. یادگیری الکترونیکی بدون حضور و با ارتباطات الکترونیکی (از نوع غیر همزمان)
۴. یادگیری الکترونیکی با حضور مجازی و با ارتباطات الکترونیکی (از نوع همزمان)
۵. یادگیری الکترونیکی با حضور گاه گاهی و با ارتباطات الکترونیکی (ترکیبی / دوگانه، از نوع غیر همزمان)
۶. یادگیری الکترونیکی با حضور و با ارتباطات الکترونیکی (ترکیبی / دوگانه، از نوع همزمان)
نگاش و همکاران (2008) می گویند برای فهم اختلاف میان این دسته بندی ها لازم است که خوانندگان میان انتقال محتوا و دست یابی به محتوا تمییز قایل شوند. انتقال محتوا به فرایندی اشاره دارد که در طی آن، آموزش دهنده یا تهیه کننده محتوا، مواد و مطالب آموزشی را تهیه و ارایه (منتقل ) می کند، اما دست یابی به محتوا به فرایندی اطلاق می شود که در طی آن، یادگیرنده محتوا را دریافت و به آن دسترسی پیدا می کند؛ برای مثال در آموزش های غیر همزمان میان انتقال آموزش توسط یاددهنده و دست یابی به آن توسط یادگیرنده تفاوت زمانی وجود دارد.
دسته بندی های یادگیری الکترونیکی، اقتباس از نگاش و همکاران، 2008
| دسته بندی | حضور | ارتباط الکترونیکی | نام دیگر آن |
| نوع 1 | بلی | خیر | چهره به چهره |
| نوع 2 | خیر | خیر | خودآموزی |
| نوع 3 | خیر | بلی | غیر همزمان |
| نوع 4 | بلی | بلی | همزمان |
| نوع 5 | گاه گاهی | بلی | ترکیبی / دوگانه غیر همزمان |
| نوع 6 | بلی | بلی | ترکیبی / دوگانه همزمان |
۱- یادگیری الکترونیکی با حضور فیزیکی و بدون ارتباط الکترونیکی
همان کلاس های مرسوم چهره به چهره هستند با این تفاوت که در این کلاس ها از ابزارهای رایج یادگیری الکترونیکی برای پشتیبانی از شیوه انتقال آموزش در کلاس استفاده می شود.
مثالی از این نوع یادگیری الکترونیکی، کسی است که در آن کلاس از اسلایدهای پاورپوینت، کلیپ های ویدیویی و یا چند رسانه های برای انتقال محتوا استفاده شود.
۲- یادگیری الکترونیکی بدون حضور و بدون ارتباط الکترونیکی
این نوع از یادگیری الکترونیکی همان شیوه خودآموزی یا خودیادگیری است. در این روش، یادگیرنده ها از رسانه مربوطه برای یادگیری استفاده کرده و خودشان مسولیت یادگیری خویشتن را برعهده دارند.
در این شیوه یادگیرنده نوعا محتوای از قبل ضبط شده را دریافت کرده یا به نسخه های آرشیوی ضبط شده دست پیدا می کند.
در این روش، محتوا که معمولا مربوط به یک موضوع کاربردی خاص است، در قالب رسانه های از قبل ضبط شده ای همچون CD-ROM یا DVD ارایه می شود.
٣- یادگیری الکترونیکی بدون حضور و با ارتباط الکترونیکی (از نوع غیر همزمان)
در این شکل، آموزش دهنده و یادگیرنده همدیگر را در طول زمان انتقال محتوا ملاقات نمی کنند و حضور (چه به شکل فیزیکی و چه مجازی) وجود ندارد.
در این گونه، آموزش دهنده محتوا را از پیش ضبط می کند (انتقال محتوا) و یادگیرنده باید در زمانی دیگر به محتوا دست پیدا کند (دستیابی به محتوا) . در این شیوه، انتقال محتوا و دستیابی به محتوا مستقل از هم روی می دهند؛ به گونه ای که یک زمان تاخیری میان انتقال و دستیابی به محتوا ایجاد می شود.
پاراگراف: همان گونه که قبلا گفته شد، فرق است میان انتقال محتوا و دستیابی به محتوا. در انتقال محتوا، یاددهنده یا طراح آموزش، مواد و مطالب آموزشی را ارایه منتقل می کند ولی در دست یابی به محتوا یادگیرنده عملا به محتوای دوره دسترسی پیدا می کند. همان گونه که مشخص است ممکن است میان این دو فرایند تاخیر زمانی وجود داشته باشد، مثلا در نوع غیر همزمان بین زمان انتقال محتوا و دست یابی به آن توسط دانشجو فاصله زمانی وجود دارد.
4- یادگیری الکترونیکی با حضور مجازی و با ارتباط الکترونیکی (از نوع همزمان)
در یادگیری الکترونیکی از نوع همزمان، آموزش دهنده و یادگیرنده به صورت فیزیکی باهم ملاقات ندارند؛ ليكن آن ها همدیگر را در طول زمان انتقال محتوا، به صورت مجازی، ملاقات می کنند.
در این گونه، ارتباط الکترونیکی به طور گسترده مورد استفاده قرار گرفته و کلاس مجازی با استفاده از فن آوری های یادگیری الکترونیکی تشکیل می شود؛ از این رو، ارتباط الکترونیکی نیز در دسترس قلمداد می گردد. فن آوری های استفاده شده در این گونه (یعنی، نوع 4) شامل تمامی فن آوری های استفاده شده در محیط یادگیری الکترونیکی غیر همزمان، به اضافه تکنولوژی های هم زمانی از قبیل: صوت و تصویر زنده و پیام رسانی آنی، می شود.
5- یادگیری الکترونیکی با حضور گه گاهی و با ارتباط الکترونیکی (ترکیبی / دوگانه، از نوع غیر همزمان)
این گونه، اصطلاحا به گونه دوگانه یا ترکیبی معروف شده است. در این گونه، حضور به صورت گه گاهی انجام می گیرد. محتوا به هنگام ملاقات های فیزیکی گه گاهی که بین آموزش دهنده و یادگیرنده صورت می گیرد (در کلاس های چهره به چهره و در صورت امکان حداقل ماهی یک بار) و نیز از طریق فن آوری های یادگیری الکترونیکی در زمان هایی که حضور فیزیکی برقرار نیست، منتقل می شود. بنابراین، این گونه ترکیبی است از یادگیری الکترونیکی غیر همزمان و کلاس های چهره به چهره.
حضور در طول زمان انتقال محتوا در زمان کلاس های چهره به چهره به شکل فیزیکی و به شکل مجازی یا غیر فیزیکی در هنگام ارتباط غیرهمزمان وجود دارد.
6- یادگیری الکترونیکی با حضور و با ارتباط الکترونیکی (ترکیبی /دوگانه، از نوع همزمان)
این گونه یادگیری، از نوع ترکیبی دوگانه است و در تمام مدت زمان انتقال محتوا حضور در دسترس است.
با این شیوه یادگیرنده و یاددهنده، در زمان یکسان با هم ملاقات دارند، زمانی به شکل فیزیکی و زمانی به شکل مجازی. با این وجود، حضور در تمام زمان ارایه یا انتقال محتوا وجود دارد.
یک مثال از این گونه می تواند جایی باشد که در آن آموزش دهنده و یادگیرنده از کلاس درس به عنوان بخشی از زمان آموزش استفاده کرده و بخش دیگر زمان آموزش را اختصاص به بهره گیری از صوت و تصویر زنده در ملاقات های مجازی اختصاص می دهند. در هر حال، ملاقات ها در زمانی یکسان و با مشارکت هم یاددهنده و هم یادگیرنده به انجام می رسد. بنابراین، این گونه، ترکیبی است از کلاس چهره به چهره و یادگیری الکترونیکی همزمان
تعامل در یادگیری الکترونیکی:
شکل های مختلف تعامل در یادگیری الکترونیکی:
مور (1989؛ به نقل از مور و اندرسون، 2003) سه نوع تعامل را در آموزش از راه دور، توصیف کرده است. این سه شکل شامل: تعامل میان دانشجو و اساتید، تعامل میان دانشجویان با همدیگر و تعامل میان دانشجویان با محتوا، می شود.
آندرسون و گریسون (1989؛ به نقل از مور و اندرسون، 2003) بحث تعامل را گسترش داده و دسته بندی سه گانه مور از انواع تعامل را به شش دسته بسط داده اند. آنها بنابراین تعامل در نظام های آموزش از راه دور (از جمله یادگیری الکترونیکی) را به شش دسته به نام های: تعامل استاد با دانشجو، تعامل دانشجو با محتوا، تعامل دانشجو با دانشجو، تعامل استاد با محتوا، تعامل استاد با استاد و تعامل محتوا با محتوا، تقسیم بندی می کنند. (به شکل زیر نگاه کنید)
انواع تعامل در یادگیری الکترونیکی، اقتباس از مور و اندرسون، 2003
دانش آموز دانش آموز
دانش آموز
معلم / دانش آموز
محتوا/ دانش آموز
یادگیری عمیق و مفهومی
معلم
محتوا
معلم / معلم
محتوا/ معلم
محتوا/ محتوا
ساتن (2000؛ به نقل از مور و اندرسون، 2003) براساس ایده ای از فولفورد و زانکه (1993) و کراه و مورفی (1990) ادعا می کند که علاوه بر شکل های مختلف تعامل که توسط مور مطرح شده، یک شکل دیگر تعامل هم وجود دارد که توسط متخصصان مورد اغماض قرار گرفته است و این تعامل، تعامل جانشینی است.
ساتن تعامل جانشینی را به آن نوع تعامل اطلاق می کند که: «هنگامی رخ دهد که در آن دانشجویی به شکل فعالانه به پردازش (ذهنی ) تعاملات میان دو دانشجو با هم، یا میان دانشجویی با استادش، بپردازد». ساتن معتقد است بسیاری از یادگیرنده ها براساس تعامل جانشینی، بسیاری از مطالب را درک کرده و یاد می گیرند، اما خودشان تمایلی به برقراری تعامل مستقیم با دیگران ندارند و احساس می کنند که برقراری تعامل مستقیم، نتایجی کمتر از آن چه که از تعامل جانشینی می گیرند، برایشان به همراه دارد.
۱- تعامل دانشجو با استاد
در یادگیری الکترونیکی تعامل دانشجو با استاد، به روش و شکل های گوناگون از جمله: ارتباطات غیر همزمان و همزمان متنی یا با استفاده از محتوای شنیداری و دیداری امکان پذیر می شود. سهولت و سادگی برقراری چنین ارتباطاتی موجب می شود تا بسیاری از اساتید به خاطر افزایش کمیت ارتباطات دانشجویان و نیز افزایش انتظارات آنان برای دریافت پاسخ فوری، دچار فشارهای طاقت فرسا شوند.
به طور کلی کیفیت و کمیت تعامل دانشجو و استاد در هر نوع آموزشی (از جمله یادگیری الکترونیکی) بستگی به طراحی آموزشی و نیز نوع انتخاب فعالیت های یادگیری تعیین شده در برنامه آموزشی، دارد (مور و اندرسون، 2003). بسیاری از اساتید بر اهمیت و شیوه های اثربخش تعاملات زنده و یا مجازی با دانشجویان، آگاه نیستند؛ بنابراین لازم است تا اساتید برای طراحی و انجام تعاملات مناسب با دانشجویان آموزش ببینند.
۲- تعامل دانشجو با دانشجو:
نظریه پردازان نوین آموزش از راه دور که رویکرد ساختن گرایی را پذیرفته اند به ارزش تعامل یادگیرندگان با یکدیگر بسیار تاکید دارند. امروزه در ساختارهای یادگیری الکترونیکی می توان تعاملات میان یادگیرندگان با یکدیگر را از طریق مجموعه ای از فن آوری های ارتباطی، هم به صورت همزمان و هم به صورت غیر همزمان، مورد حمایت قرار داد.
۳- تعامل دانشجو با محتوا:
در آموزش های مرسوم کلاسی، تعامل با محتوا شامل مطالعه متون و منابع کتابخانه ای بوده و در نظام های یادگیری الکترونیکی، تعامل با محتوا می تواند شامل مطالعه متون و منابع الکترونیکی باشد که اغلب با مجموعه ای غنی از شبیه سازی ها و ریزدنیاها و ابزارهای خلاق، همراه هستند.
فن آوری های نوین، امکانات بسیار متنوعی را برای خلق و ارایه محتوا فراهم آورده اند. تووینن (2000؛ به نقل از مور و اندرسون، 2003) رسانه های ممکن برای خلق و ارایه محتوا در محیط های یادگیری الکترونیکی را به پنج دسته طبقه بندی کرده است، این ها شامل: صوت، متن، ویدیو، تصویر و واقعیت های مجازی، می شوند. تووینن به بررسی اثر استفاده ترکیبی از صوت همراه با هر کدام از دیگر رسانه ها پرداخته و ادعا می کند که صوت و تصویر توسط بخش های متفاوتی از مغز مورد پردازش قرار می گیرند و به همین جهت وقتی از ترکیب صوت و یکی دیگر از انواع رسانه ها (مثل صوت و متن، یا صوت و تصویر) استفاده می کنیم، حجم پردازش شناختی حافظه انسان کاهش یافته و یادگیری، تسهیل می گردد.
امروزه به مدد فن آوری می توان برخی عملکردهای تبادل آموزشی را که در گذشته تماما از طریق تعامل استاد با دانشجو فراهم می شد، از طریق تعامل دانشجو با محتوا امکان پذیر ساخت (مور و اندرسون، 2003).
4- تعامل بین استاد و محتوا:
تعامل استاد با محتوا در یادگیری الکترونیکی، بر تولید محتوا و تعیین فعالیت های یادگیری به وسیله اساتید تمرکز دارد و به آنان این امکان را می دهد که به طور مداوم بر فعالیت ها و منابع محتوایی که برای یادگیری دانشجویان تولید شده است، نظارت داشته باشند و آن ها را روزآمد کنند.
امروزه به کمک فن آوری های پیشرفته معلمان قادرند تا با استفاده از ابزارهای تالیف محتوا، در خلق و تولید محتوای آموزشی مورد نیاز دانشجویان خود نقشی اساسی داشته باشند. هرچند که بسیاری درباره برتری آموزشی و مدیریتی محتوای تولید شده توسط تیم متخصصان در مقایسه با محتوای تولید شده توسط معلمان بحث های فراوانی کرده اند؛ لیکن نتایج بررسی های اخیر نشان داده که معلمان به کمک ابزارهای تالیف و نظام های انتقال مناسبی همچون: WebCT و Blackboard می توانند به تنهایی (یا با گرفتن حداقل کمک های مشورتی) محتواهای اثربخش و قابل قبولی را تولید کنند (مور و اندرسون، 2003). یک نوع مزیت – اغلب نادیده گرفته شده – به این نوع ابزارهای تولید محتواها این است که آنها به آموزش دهنده این امکان را می دهند که به طور مداوم محتوای خود را روزآمد کرده و به آن شرح و بسط های لازم را، به هنگام فرایند اجرای دوره، بیفزایند. این امکان یعنی این که فرایند طراحی آموزشی با تولید محتوا خاتمه پیدا نکرده بلکه آن به کل فرایند توسعه آموزشی، از تعیین نیاز تا ارزشیابی، گسترش می یابد.
5- تعامل استاد با استاد:
گسترش شبکه های چندرسانه های با هزینه کم، فرصت های بی سابقه ای را برای تعامل اساتید با یکدیگر، فراهم می آورد.
تعامل استاد با استاد فرصت هایی را برای حمایت کردن و پیشرفت حرفه ای اساتید از طریق ارتباط با همکاران فراهم می آورد؛ همچنین این تعامل ها اساتید را تشویق می کند تا از پیشرفت و اکتشاف دانش در موضوع مورد نظرشان درباره جامعه علمی اساتید منفعت هایی به دست آورند. امروزه مجموعه متنوعی از ابزارهای شبکه برای حمایت از اشکال همزمان و غیر همزمان تعامل میان اساتید، فراهم آمده است. اگر اساتید نظام های یادگیری الکترونیکی بخواهند از تحولات صورت گرفته در رشته خود و همچنین تحولات به وجود آمده در آموزش از طریق یادگیری الکترونیکی حداکثر بهره را ببرند باید با این گونه ابزارهای تعاملی موجود در شبکه آشنا شده و از آن بهره گیری نمایند. این گونه تعاملات مبتنی بر شبکه بین اساتید، پایه نوعی انجمن های یادگیری را در نظام های آموزشی، فراهم می آورد. تعاملات اساتید با یکدیگر، پایه و محور اصلی تشکیل چنین انجمن های یادگیری است؛ ساخت گرایان معتقدند وجود چنین انجمن هایی برای گسترش و توسعه کیفی و کمی آموزش در محیط های یادگیری الکترونیکی، ضروری است.
6- تعامل محتوا با محتوا
دانشمندان علوم رایانه و مربیان در حال خلق برنامه هایا عامل های هوشمندی هستند که با نرم افزارهای معمول بسیار فرق داشته و دارای ویژگی هایی همچون: عمر طولانی، نیمه خودکار، فعال شده و انطباق پذیری، باشند (موسسه تکنولوژی ماساچوستز، 2000؛ به نقل از مور و اندرسون، 2003؛ و گریسون و اندرسون، 2003؛ ترجمه زارعی زوارکی و صفایی موحد، 1384). در واقع، تعامل محتوا با محتوا نوع جدید و در حال توسعه از تعامل آموزشی است که در آن محتوا طوری برنامه ریزی شده است تا با دیگر منابع اطلاعاتی رایانه ای تعامل برقرار کند و با کسب قابلیت های جدید، به طور مداوم روزآمد شود؛ ما اکنون می توانیم نمونه هایی از این برنامه ها را که قادر به انجام خصوصیاتی چون: توانایی بازیابی اطلاعات، توانایی به اجرا در آوردن برنامه های دیگر، و نیز توانایی کنترل منابع در شبکه باشند را پیدا کنیم. در آینده نزدیک، فن آوری هایی ظهور خواهند کرد که براساس آن ها محتوا می تواند به نحو خودکار، درون داده های حسی را اخذ کرده و خود را روزآمد نماید و پس از آن که تغییرات به وجود آمده در آن به حد قابل قبولی رسید، اساتید و دانشجویان را باخبر سازد؛ بارزترین نمونه این برنامه ها موتورهای جستجوی اینترنتی هستند که به طور مداوم شبکه های مختلف را کاوش کرده و نتایج اکتشافات خود را به پایگاه های مرکزی داده ها، ارسال می کنند.
هرکدام از انواع تعامل شش گانه مطرح شده در فوق ممکن است به شکل همزمان یاغیر همزمان رخ دهند و یا این که ممکن است از طریق رسانه متن، صوت، تصویر، واقعیت مجازی یا ترکیبی از آن ها، منتقل شوند.
همگرایی رسانه های موجود در اینترنت، امروزه این امکان را به مربیان و طراحان می دهد تا به خلق یا انتخاب ترکیباتی متنوع از رسانه ها در شکل های همزمان یا غیر همزمان دست بزنند. علیرغم سال ها مطالعه درباره رسانه ها، هنوز روشن نیست که کدام نوع از محتوا و تحت چه شرایطی و با استفاده از کدام طرح آموزشی، سودمندترین و مناسب ترین گزینه برای تعامل هم زمان یا غیر همزمان است، لیکن معلوم شده که دانشجویان معمولا اذعان می کنند که از همه انواع و اشكال تعامل، نتایج و پیامدهای یادگیری مثبت و قابل قبولی، به دست می آورند.
چالش اصلی برای دانیل و مارکوئیز (1988؛ به نقل از مور و اندرسون، 2003) در آموزش از راه دور این بود که به یک ترکیب درست میان استقلال یادگیرنده (تعامل دانشجو با محتوا) و تعامل (عمدتا تعامل استاد و دانشجو) دست یابند؛ در قرن 21 ما هنوز برای تعیین این ترکیب درست، چالش داریم.
این بحث را با جمله جان دیوئی (1916؛ به نقل از مور و اندرسون، 2003) خاتمه میدهیم که می گفت: « هر عصری از توسعه در تاریخ بشریت، با اقدامات و عواملی همراه بوده که سعی داشته اند تا فاصله میان افراد و طبقاتی را که قبلا از یکدیگر جدا افتاده بودند را برطرف کنند». ما نیز به عنوان مربیان آموزش از راه دور باید این سنت حسنه را دنبال کنیم و با استفاده از فن آوری های هزینه بر عصرمان، در مسیر کاهش فواصل اجتماعی، فنی، اقتصادی و جغرافیایی که افراد را از همدیگر جدا می کند، گام برداریم.
مدل های آموزش الکترونیکی
به طور کلی در مبحث مدل های آموزش الکترونیکی، مدل های زیر مطرح است.
1. آموزش همزمان – زنده یا آنلاین – ((Synchronous – Live (Online)
2. آموزش غیر همزمان یا آفلاین – ((Asynchronous – Self Paced (Off Line) (
3. آموزش مبتنی بر کامپیوتر (Computer Base Training – CBT )
۴. آموزش مبتنی بر اینترنت (Internet Base Training – IBT )
۵. آموزش مبتنی بر وب (Web Base Training – WBT )
مدل آموزش همزمان – زنده یا آنلاین ((Synchronous – Live (Online)
در این مدل یادگیری به صورت آنلاین ( On-Line ) (همزمان – برخط) می باشد. یادگیری آنلاین رویدادی است که در آن همه شرکت کنندگان در یک زمان برخط هستند و با هم ارتباط برقرار می کنند. کنفرانس های صوتی و تصویری، وبینار (webinar) و کلاس های مجازی بر خط از نمونه های این مدل به شمار می آیند.
مدل آموزش غیرهمزمان یا آفلاین Asynchronous – Self Paced (Off Line) (
در این مدل یادگیری به صورت آفلاین ( Off-Line ) یاغیرهمزمان می باشد. یادگیری آفلاین رویدادی است که در آن افراد به صورت همزمان به سیستم وصل نمی شوند. ساختار آن براساس Web Based و Download می باشد. یعنی فراگیر می بایست مطالب را از صفحاتی که از قبل آماده شده است و در سایت قرار گرفته است انتخاب نموده و از آن ها استفاده نماید. البته ممکن است طوری طراحی انجام گیرد که فراگیر طبق برنامه زمانی مشخصی دارد و یا از آن خارج گردد. بنابراین ساختار این مدل براساس WBT می باشد.
Asynchronous و Synchronous – تفاوت های دو مدل هم زمان
| Online – Synchronous | Asynchronous- Off Line |
| محدودیت در زمان و مدت آموزش برخط بودن / همزمان بودن امکان راهنمایی یادگیرنده آموزش در گروه های از قبل زمان بندی شده ، ویدیو کنفرانس، کلاس chatارتباط از طریق آنلاین، وبنیار، دوربین زنده | عدم محدودیت در زمان و مدت آموزش برخط نبودن / غیر همزمان عدم امکان راهنمایی یادگیرنده آموزش به صورت فردی ، تالار گفتمان، Emailارتباط از طریق تابلوهای اعلانات، فلیپ بوردها و فلیپ بوک ها |
مدل آموزش مبتنی بر کامپیوتر (Computer Base Training)
در این مدل آموزش که بیشتر از طریق حافظه های جانبی نظیر لوح های فشرده عرضه می گردد، محتوا دروس را می توان با فن آوری ها و امکانات موجود در نرم افزارهای تولید محتوا، تهیه و ارایه نمود. به نظر می رسد در کشور ما این نوع آموزش بیشترین نقش را در ارایه ی محتوای الکترونیک می تواند ایفا نماید.
مدل آموزش مبتنی بر اینترنت (Internet Base Training)
مدل دیگر آموزش الکترونیکی این است که بتوانیم مطالب و یا محتوا دروس را از طریق تکنولوژی های موجود در شبکه به صورت وب (Web) ارایه دهیم. البته این روش داشتن بستر و زیرساخت مناسب مخابراتی و خطوط پرسرعت ارتباطی جهت به کارگیری اینترنت و طراحی محتوا آموزشی را می طلبد.
در کشور ما به دلیل آماده نبودن کامل زیرساخت های مخابراتی می توان روش های Computer Base Training و Internet Base Training را با هم ترکیب نمود و یک مدل قابل قبول را ارایه نمود. به طوری که آموزش و تمرین یادگیرنده که حدود 85 درصد موارد تحصیل را در بر دارد، به صورت CBT و رفع اشکال و ارزشیابی که حدود 15 درصد موارد تحصیل را در بر دارد، به صورت IBT انجام گردد.
مدل آموزش مبتنی بر اینترنت پیشنهادی در کشور
| Off-Line | On-Line |
| C.B.T آموزش تمرین | I.B.T رفع اشکال ارزشیابی |
| 85% | 15% |
در اجرای مدل آموزشی کارآمد در کشور، می توان به مدل آموزش ترکیبی بیشتر توجه نمود.
مدل آموزش مبتنی بر وب (Web Base Training)
این مدل با در نظر گرفتن ملاک های آموزش و فراگیری الکترونیکی و پیروی از استانداردهای مربوطه بر پایه شبکه های محلی (LAN) و گسترده (WEB) پایه ریزی شده است. در این مدل قابلیت های زیر موجود میباشد:
• آموزش بر پایه WEB
• آموزش همزمان و غیر همزمان
• محتوا (content)
• ارزشیابی (Evaluation)
• آموزش بر پایه WEB:
WBT یکی از مدل های اصلی آموزش از راه دور است. با توسعه بسترها و شبکه های مخابراتی، دسترس پذیری به اینترانت و اینترنت، گسترش محیط های تحت شبکه و وجود نرم افرازهای متنوع طراحی صفحات وب و علاوه بر این ها، افزایش دسترسی افراد به سیستم های کامپیوتر در منازل و محل کار و تربیت نیروی انسانی مورد نیاز آموزش و مراکز آموزشی و آموزشگاه های فرصت های جدیدی با توسعه سریع، در محیط وب برای پیاده سازی فضاهای آموزشی فراهم آمده است. در محیط های آموزش مبتنی بر وب، فراگیران امکان یادگیری در کمترین زمان و هزینه با فرصت تکرار و انتخاب فرصت دلخواه را می یابند.
در این حالت که نقش مدیریت آن بسیار حساس می شود. مدیر باید با در نظر گرفتن تمامی جنبه ها از جمله مسایل اجتماعی، اخلاقی، رفتاری، انتصاب اعضای هیت علمی و حتی اقتصادی توانایی جذب فراگیر را کسب نماید. ارایه محتوا درسی و کمک درسی مناسب با خواسته های فراگیر از دیگر موارد مهم می باشد.
• آموزش همزمان و غیرهمزمان:
همان طور که در مدل های قبلی شرح داده شد؛ ارایه محتوا آموزشی را تنها نمی توان به صورت همزمان و یا Online برای شخص فراگیر ارسال نمود. چرا که در بعضی اوقات فراگیر به هر دلیل، ممکن است نتواند در ساعت مشخص و طبق برنامه بر روی کامپیوتر قرار بگیرد (مثلا در اثر اختلال در خطوط مخابراتی و یا قطع برق و…)، به این علت ایده آموزش غیر همزمان مطرح می گردد و اهمیت این موضوع بیشتر مشخص می گردد. همان طور که در جدول ذیل مشاهده می شود در آموزش با رویکرد همزمانی با Live از تکنولوژی هایی شبیه (پخش برنامه در وب) Web Casting و Broad Casting و یا Video Conferencing و… آن قبیل استفاده می گردد.
مقایسه روش هم زمانی و غیرهمزمانی
| روش همزمانی | روش غیر همزمانی |
| آموزش چهره به چهره Face to Face)) | آموزش به صورت Offline |
| صدا و تصویر همزمان و حقیقی | صدا و تصویر به صورت ناهمزمان و به صورت Web Casting |
| دستیابی به مدیریت فایل های فراگیر | درخواست فایل ها با اجازه فراگیر |
| ویدیو کنفرانس – وبینار | استفاده از FAQs و Forums و Comments |
| امتحان به صورت واقعی و آنلاین | به کارگیری Quiz و Testهای خودآزمایی |
| انواع Chat | به کارگیری ازE-Mail و Offline |
| نظرخواهی و Polling | Hyper Text & Hyper Media (فرامتن و فرارسانه) |
| اینترنت، پخش زنده و Web Cam دوربین زنده | CD – Rom Web Delivers و حتی به صورت کاغذ |
در این شیوه ضمن آن که یک آموزش به صورت چندرسانه های خواهیم داشت ارتباط چهره به چهره که یکی دیگر از نگرانی های مسولان آموزش نیز می باشد رعایت شده است و این در حالی است که در روش غیرهمزمانی می توان محتوا درسی و یا کمک درسی را از طریق رسانه های دیگری شبیه، نوار (Tape)، ابزارهای دیجیتالی همراه، لوح های فشرده ( CD – Rom ) و یا DVD – Rom بر روی کامپیوترها اجرا نموده و یا محتویات دروس را از طریق روش های ذخیره سازی (نظیر دانلود DownLoad) بر روی حافظه کامپیوتر ذخیره نموده و بارها از آن استفاده نمایید.
محتوای آموزش الکترونیکی مفاهیم و تعاریف
در این قسمت به چند مفهوم و تعریف اولیه در ارتباط با محتوای آموزشی الکترونیکی می پردازیم.
اشیا آموزشی: یک شی آموزشی عبارت است از یک قطعه مجزا و متکی به خود از محتوای آموزشی که حاوی یک هدف آموزشی مشخص بوده و می تواند به تنهایی و یا در قالب مجموعه ای از اشیاء آموزشی به کار برده شود.
فراداده: در مفهوم عام به اطلاعاتی که حاوی شرح و یا توضیحی بر اطلاعات دیگر می باشند فراداده گفته می شود. راه حلی یکپارچه برای توسعه، تعامل، نگهداری، مدیریت و اثربخشی محتوای آموزشی در محیط الکترونیکی برای هریک از اشیا آموزشی مجموعه ای از فراداده ها در نظر گرفته شده است که حاوی اطلاعاتی درباره ساختار و خواص اشیا می باشند.
مواد آموزشی: ابتدایی ترین نوع منابع آموزشی، مواد آموزشی می باشند. یک ماده آموزشی می تواند هر گونه ارایه الکترونیک اطلاعات نظیر متن، تصویر و… را دارا باشد. به عبارت دیگر هر تکه از داده های قابل استفاده را یک ماده آموزشی گویند.
اشیا محتوایی قابل اشتراک (SCO): به مجموعه ای از یک یا چند ماده آموزشی که در جهت برآوردن اهداف آموزشی معین به صورت یک منبع آموزشی واحد در آمده و دارای قابلیت اشتراک میان بسته های مختلف آموزشی می باشند، شی محتوایی قابل اشتراک یا SCO گفته میشود. SCOها کوچک ترین واحد منابع آموزشی هستند که قابل ردگیری در بخش های مختلف راه حل پیشنهادی می باشند.
محتوا (Content): هدف اصلی از آموزش کسب دانش از سوی فراگیر از اطلاعات و مطالب و منابع موجود می باشد و استاد به عنوان آموزنده، هدایت گر، تسهیل گر و یا بانک اطلاعاتی سایت آموزشی می باشد. در این تعریف، اطلاعات همان محتوا می باشند. از آنجا که افراد دارای روش های یادگیری متفاوتی می باشند بنابراین روش ارائه مطالب و محتوا می بایست متناسب با خواسته های فراگیر باشد و در این حالت است که نقش محتوا در آن بیشتر مشخص می شود. اما در روند طراحی، تولید و ارایه محتوا از روش های مختلف زیر استفاده می گردد:
– طراحی، تولید و ارایه مطالب به صورت Hyper Text – فرامتن (ارتباط کلید واژه یک متن به متن دیگر و توضیح دهنده آن کلید واژه)
– طراحی، تولید و ارایه مطالب به صورت Hyper Media – فرا رسانه با روش Download و اجرا
– طراحی، تولید و ارایه مطالب به صورت Web Casting (با تکنولوژی مانند Flash)
– طراحی، تولید و ارایه مطالب به صورت اسلایدهای آموزشی از جمله (Power Point)
– ارایه مطالب به صورت پخش زنده طبق برنامه زمانی مشخص (Video Conference)
– طراحی، تولید و ارایه مطالب به صورت درس افزارهای تعاملی (با تکنولوژی مانند Captivate)
– ارایه مطالب از طریق پایگاه های اشتراک گذاری محتوا، منابع و مواد آموزشی
در این ساختار برای تغییر دادن محتوا در روش ارایه مطالب طبق برنامه زمان بندی شده نیاز به تهیه محتوا و نگهداری آن در مکان مشخص که خود استاد به آن دسترسی داشته باشد دارد. این مکان همان بانک اطلاعاتی مربوط به استاد می باشد که در سرور مشخص مخصوص به اساتید قرار دارد.
اساتید محتوا را طراحی و تولید کرده و از طریق گروه پشتیبانی شبکه، در سرور ذخیره می نمایند و فراگیران پس از بررسی و پذیرش در بانک اطلاعاتی به محتوا دسترسی پیدا می نمایند. در این حالت تمامی ورودها و خروج ها و اثرات موجود بر محتوا سایت های آموزشی در بانکهای اطلاعاتی رابطه ای، در سرور ثبت می گردد و در آینده به عنوان سابقه آموزشی به مراحل ارزشیابی فرستاده می شود.
توسعه مخازن و منابع باز به اشتراک گذاری محتوا و مواد آموزشی، رویکردی جدید در نظام یادگیری الکترونیک است که با گروه های آزاد نویسندگان، منتقدان، صاحب نظران، مدرسان و کاربران عمومی شکل می گیرد وگاهی شبکه های تو در توی ابررسانه ها و ابرمتن های آموزشی را سامان میدهد.
انواع محیط های ویکی (مانند ویکی پدیا)، محیط های اشتراک گذاری فیلم و موسیقی، محیط های گفتمان و فروم ها، محیط های شبکه اجتماعی، وبلاگهای گروهی و میکرو وبلاگها، گروههای اینترنتی، پوسترهای تعاملی و … و فضاهایی از این دست می باشند که با رویکرد آموزشی تبدیل به مخازن و منابع باز یادگیری می گردند.
ویژگی های اشیا آموزشی و تولید محتوا
جایگاه اشیا آموزشی در ساختار سلسله مراتبی محتوای آموزشی مشخص می گردد.
در پایین ترین قسمت این ساختار منابع رسانه های آموزشی مختلف قرار دارند. این منابع باید بخشی از یک متن، یک تصویر و یک قطعه فیلم، یک قطعه پویانمایی و غیره باشند. این اجزا به اشکال مختلف می توانند با یکدیگر ترکیب شوند. به این اجزا ( ذخایر و دارایی های الکترونیکی آموزشی) یا (داده های آموزشی خام) می گوییم. ذخایر و دارایی الکترونیکی آموزشی را می بایست در انباره های اطلاعاتی ذخیره نمود و بنا به نیاز از آنها، اشیا آموزشی موردنظر را تهیه کرد. باید توجه داشت که یک شی آموزشی از داده های آموزشی خام یا اشیا آموزشی کوچکتر ساخته می شود. در سطح بالاتر از اشیا آموزشی، دروس قرار می گیرند و بنابراین هر درس از تعدادی اشیا آموزشی ساخته می شود که خود این درس باید ساختار فصل و زیرفصل داشته باشد. در بالاترین سطح این هرم ساختاری یک دوره آموزشی قرار می گیرد.
جایگاه اشیا آموزشی در ساختار سلسله مراتبی محتوای آموزشی
پارامترهای مهم پیاده سازی یک محتوای آموزشی مطلوب
محتوای آموزشی اهداف کلی، رفتاری و یادگیری مورد نظر را تامین نماید.
١- مطالب آموزشی می بایست دارای چارچوب و ساختار و فصل بندی و تقسیم بندی مناسب و مسیر منطقی در ارایه عناوین و موضوعات باشد.
۲- محتوا مبتنی بر مسیر یادگیری و سناریوی آموزشی منعطف و روند و آهنگ یادگیری قابل هدایت توسط فراگیر در اختیار او باشد.
۳- محتواهای آموزشی دارای سطح علمی مطلوب و معتبر و شیوایی و رسایی مناسب دستوری و نگارشی باشد.
۴- محتوای آموزشی ترجیحا تعاملی و دو سویه بوده و فراگیر را در مسیر یادگیری درگیر نماید.
۵- محتوای آموزشی دارای نمونه های شبیه سازی، مدل سازی و واقعیت مجازی باشد.
۶- سطح علمی و فنی محتوا با گروه سنی و تحصیلات یادگیرندگان و مواد فن آوری و اطلاعاتی آن ها تناسب داشته باشد.
۷- بسته محتوای آموزشی مبتنی بر استانداردهای متعارف از جمله Meta data ، AICC IMS ، Scorm تدوین نشده باشد.
۸- محتوای آموزشی دارای مواد خام اطلاعاتی و اشیا آموزشی مطلوب و قابل مرور و به کارگیری مجدد باشد.
۹- عناصر چندرسانه ای از جمله صداها، تصاویر، نمودارها و گراف ها، جداول، اشیا متحرک، در راستای غنی سازی محتوا بوده و یادگیری را تسهیل نماید.
۱۰- محتوای آموزشی دارای فهرست مطالب، فهرست منابع و ماخذ، واژه نامه، و لینک های خارجی به سایت های مرجع و لینک های داخلی فرامتنی و فرارسانه ای کارآمد باشد.
۱۱- محتواهای آموزشی، دنبال کردنی، پژوهش محور و منتهی به ارایه پروژه گردد.
۱۲- بسته آموزشی در هر فصل و بخش دارای محتوا، تمرین و آزمون باشد.
۱۳- بسته درس افزار، دارای مجموعه مناسبی از بانک سوالات و تمرینات با سطوح مختلف شناختی باشد.
۱۴- در حین درس و در انتهای هر مبحث درسی باید از فراگیر کوییز به عمل آید تا از تحقق یادگیری، میزان یادگیری و درک مطلب اطلاع و اطمینان حاصل شود. البته شاید این مساله توسط مرکز آموزشی در کنار محتوای آموزشی به صورت مجزا انجام گیرد، تا بهتر بتواند نتایج آن را جمع آوری و تجزیه و تحلیل نماید.
۱۵- سوالات آزمون ها حتی الامکان می بایست از همه نوع و مدل سوال طراحی شوند. همچنین از قابلیت های چندرسانه ای از جمله صدا، تصویر، فیلم، پویانمایی (انیمیشن) و مدل سازی و شبیه سازی استفاده گردد.
۱۶- تمرین ها و آزمون های محتوا تکرارپذیر بوده و یادگیری را تسهیل و تثبیت نماید.
۱۷- درس افزار، دارای پیش آزمون، آزمون های مرحله ای، و آزمون پایانی با امکان ارایه نتایج همزمان باشد.
۱۸- در تمرینات و آزمون های محتوا، از عناصر چندرسانه ای و قابلیت های تعاملی استفاده گردد.
۱۹- منابع و مآخذ دوره آموزشی، واجد اصالت، اعتبار و روز آمد بوده و صلاحیت علمی و عمومی آن قابل تایید باشد.
۲۰- طراحی پوسته ظاهری و صفحات درس افزار دارای جذابیت های بصری، رنگ بندی مناسب، و نمادها و تصاویر متعارف و متناسب باشد و موضوعاتی چون روانشناسی رنگ و صدا، و تناسب با سطح سنی، تحصیلات و جنسیت در آن رعایت شده باشد.
۲۱- جذابیت های رایانه ای و جلوه های بصری و شنیداری ایجاد شده در تولید یک محتوای آموزشی نباید موضوع اصلی درس را تحت الشعاع قرار دهد، بلکه باید در اختیار ارایه بهتر آموزش باشد.
۲۲. باید در تنظیم مطالب درسی و شیوه ارایه ی آن ها در هنگام طراحی ساختار آن از روش شناسی، روش های روانشناسی آموزش و مبانی تکنولوژی آموزشی پیروی کرد تا حداکثر کارایی در به کارگیری قابلیت های رایانه ای و چندرسانه ای روی دهد.
۲۳- درس افزارها دارای راهنمای نصب، راهنمای کاربری، راهنمای دروس، و سوالات متداول (FAQ) باشد.
۲۴- چنان چه محيط محتوا و رسانه های به کار گرفته شده در آن، نیاز به فونت یا نرم افزار خاصی برای اجرا داشته باشد، نرم افزار یا فونت مربوطه برای نصب در داخل درس افزار تعبیه و پیش بینی شده باشد.
۲۵- در میزان سطرها و اندازه متون و محتوای نوشتاری، حجم مطالب هر صفحه و هر فصل، زمان پخش صدا و تصویر، کیفیت صدا و تصویر و فیلم، امکان و سهولت یادسپاری ایجاد علاقه و رغبت، عدم بروز خستگی و دشواری به کارگیری، مورد توجه و رعایت قرار گیرد.
۲۶. بهتر است که شیوه تنظیم مطالب چنان باشد که در هر فصل یک دوره درسی، مطالبی به مقدار متوسط از هر بخش در صفحات اصلی محتوای آموزشی یا چکیده مطلب گنجانده شود و مطالعه توضیحات و مثال های بیشتر آن بخش، با لینک های «ادامه مطلب» و «توضیح بیشتر» و«مثال های بیشتر به اختیار فراگیر گذاشته شود. به این ترتیب هر دانشجو با توجه به نقاط ضعف و قوت خود، توضیحات مطلوبش را انتخاب کرده می خواند.
۲۷. بهتر است محتواهای آموزشی بر اساس یکی از استانداردهای بین المللی و ترجیحا (Scorm و IMS وAICC) باشد.
۲۸. اشيا و مواد آموزشی دارای قابلیت استفاده مجدد بوده و امکان مرور بین مطالب درسی و انتخاب موضوعی وجود داشته باشد.
سیستم های آموزش الکترونیکی
سیستم مدیریت محتوای آموزشی ( LCMS ) ( Learning Content Management System)
سیستم مدیریت محتوای آموزشی برای تبدیل اطلاعات به محتوای آموزشی متعامل و ارایه محتوا به روش های مختلف برای اهداف متفاوت آموزشی و مخاطبین گوناگون آماده می شود.
علاوه بر مساله تولید دروس، مساله هدایت آموزشی و پیگیری فعالیت های آموزشی (Tracking) نیز جزیی از وظایف این سیستم است.
سیستم مدیریت محتوای آموزشی یک سیستم مدیریت دانش (Knowledge Management System) نیز است که امکان جمع آوری اطلاعات در اشکال و قالب های گوناگون، نگهداری آنها در انبارها و بسته بندی آنها به صورت پودمان بندی Modularity، به اشتراک گذاردن، دوباره استفاده کردن، مدیریت و نمایش آن ها را به صورت مواد درسی فراهم می سازد.
سیستم مدیریت محتوای آموزشی، مدیریت اطلاعات اشیا آموزشی جمع آوری شده در انباره اشیای آموزشی را برعهده دارد. یکی از اجزای اصلی سیستم مدیریت محتوی، ابزار تالیف است. ابزار تالیف (Authoring tools) همان گونه که از نام آن برمی آید یک بسته نرم افزاری است که به مولف درس افزار یاری می رساند تا یک درس چندرسانه های متعامل تولید کند.
دو جز اصلی ابزار تالیف عبارت اند از:
– ابزار ساخت اجزای محتوای آموزشی
– ابزار ترکیب اجزای آموزشی با یکدیگر .
به عبارت ساده تر سیستم مدیریت محتوای آموزشی برای تبدیل دانش به محتوای آموزشی به وجود آمده است.
ویژگی های سیستم مدیریت محتوای آموزش (LCMS)
سیستم مدیریت محتوی باید دارای ویژگی های زیر باشد:
– انباره اشیا و ذخایر الکترونیکی آموزشی را مدیریت کند؛
– براساس فراداده های اشیای آموزشی و منابع سرمایه ای در داخل انباره اشیای آموزشی و منابع سرمایه ای جستجو نماید؛
– اشیای و ذخایر الکترونیکی آموزشی را اضافه، حذف کند و یا جایگزین نماید؛
– گزارش هایی در رابطه با محل استفاده از اشیای و ذخایر الکترونیکی آموزشی در اختیار قرار دهد؛
– ابزارهای موجود در سیستم مدیریت محتوی باید بتواند به ساخت اشیای آموزشی کمک کند (ابزارهای مولف)؛
– اشیای آموزشی را در ترکیب های مختلف در کنار یکدیگر قرار دهد و درس بسازد؛
– امکان تغییر توالی اشیای آموزشی را بدهد؛
– به کاربران در سطوح مختلف امکان پیدا کردن اشیای آموزشی، ترکیب آن ها با یکدیگر و انتساب آن ها به دیگر افراد را بدهد؛
– مدیریت مجوزهای مختلف برای فعالیت های گوناگون مثل تهیه متن، تهیه گرافیک، ویرایش و بازبینی شیء آموزشی و…..
– مدیریت نسخه های مختلف یک شی آموزشی را به عهده بگیرد؛
– کنترل قفل کردن سیستم تا چند کاربر همزمان بر روی یک قسمت تغییری ایجاد ندهند؛
– آرشیو کردن اشیای قدیمی تر؛
– کنترل تاریخ / زمان تغییرات؛
– کنترل و نظم دهی روند تولید در سیستم هایی که به صورت توزیع شده کار می کنند
– امکان بهره گیری تعداد نامحدودی از دروس از اشیای و ذخایر الکترونیکی آموزشی (بدون تكثير آن)
– جستجوی اشیای آموزشی بر مبنای اطلاعات مندرج در آن علاوه بر اطلاعات ابرداده ها)
سیستم مدیریت محتوی علاوه بر وظایف فوق که در دو بخش تالیف و ترکیب محتوای آموزشی کاربرد دارد وظایف مرتبط با تحویل محتوی به کاربر را نیز برعهده دارد. بر این اساس برنامه حرکتی کاربر در فصول مختلف یک درس و ارایه پیشنهاد برای ادامه کار وی براساس نتایج آزمون ها و پیش آزمون ها (که در اصطلاح پیگیری نامیده می شود) از مجموعه وظایف است.
ابزار تالیف
ابزار تالیف باید دارای ویژگی های زیر باشد:
– ابزار تالیف باید بتواند مجموعه وسیعی از انواع سوالات را پشتیبانی نماید؛
– تعامل های به اشکال مختلف را پشتیبانی نماید. ابزار این تعامل عموما می تواند ماوس یا صفحه کلید باشد؛
– در محیط های گرافیکی گوناگون، عمل نماید؛ – امکان کار با فونت های گوناگون را داشته باشد؛
– امکانات چندرسانه های را پشتیبانی نماید؛
– از مجموعه استانداردهای ارایه شده در جهت ارتباط با انباره محتوای و سیستم های مدیریت آموزش و مدیریت محتوای آموزشی،
تبعیت نماید؛
– خروجی آن چندسکویی باشد و به سکوی نرم افزاری ویژهای وابستگی نداشته باشد؛
– داشتن امکاناتی که بتواند اشیای و ذخایر الکترونیکی آموزشی را در کنار یکدیگر بچیند تا به هنگام اجرا در یک صفحه نمایش
دیده شوند؛
– به اجزا صفحه امکان تعامل با کاربر را اضافه کند،
– تجزیه و تحلیل کار انجام شده توسط فراگیر به عهده ابزار مولف است و نتایج آماری این کار (درس را تمام کرد یا نیمه کاره
گذاشت به سوال درست پاسخ داد یا خیر و…) را برعهده می گیرد.
یادآوری – سیستم مدیریت محتوای در محیط چند کاربره، محیطی است که توسعه دهندگان مختلف می توانند محتوای آموزشی را به وجود بیاورند، ذخیره کنند، از آن استفاده مجدد نمایند، مدیریت کنند و آن را تحویل فراگیر دهند. تمامی این فعالیت ها در ارتباط نزدیک با انباره اشیای آموزشی خواهد بود.
سیستم مدیریت آموزش ( LMS ) – ( Learning Management System)
سیستم مدیریت آموزش یک بسته نرم افزاری است که مدیریت آموزش و یادگیری را برعهده دارد. این ابزار توانایی پشتیبانی اشکال مختلف آموزش همزمان یاغیر همزمان به کمک آموزگار (Instructor led ) یا بدون کمک آموزگار (
Non-Instructor led) و به کمک رایانه (Computer Based) یا غیر آن را دارد.
سیستم مدیریت آموزش یک راه حل راهبردی برای برنامه ریزی، ارایه و مدیریت تمامی رخدادهای آموزشی است، تمرکز سیستم مدیریت آموزش بر مدیریت فراگیران، پیگیری پیشرفت و توانایی آن ها در مجموعه فعالیت های آموزشی است.
سیستم مدیریت آموزش سکوی دست یابی به مجموعه ای پراکنده از منابع و فعالیت های آموزشی است، این ابزار، مدیریت برنامه ریزی آموزشی را خودکار می نماید. با توجه به تعریف ذکر شده وظایف اصلی یک سیستم مدیریت آموزش را می توان بر چهار دسته تقسیم نمود:
– وظایف مرتبط به ثبت نام و به طور کلی اطلاعات مربوط به فراگیران
– وظایف مرتبط با مدیریت دروس
– وظایف مرتبط با پیگیری پیشرفت فراگیران
– وظایف مرتبط با گزارشات.
این سیستم باید توسعه پذیر باشد یعنی با افزایش کاربران، گسترش یابد، مجموعه وسیعی از دروس تولید شده توسط تهیه کنندگان مختلف را پشتیبانی کند و به هنگام ارتباط با سیستم مدیریت محتوای همجوار و نیز در ارتباط مابین سیستم های مختلف سیستم مدیریت آموزش از مجموعه استانداردهایی استفاده نماید که با یکدیگر همخوانی کامل داشته باشند.
ویژگی های سیستم مدیریت آموزش ( LMS )
ویژگی های این سیستم براساس اجزا سیستم مدیریت آموزش به شرح زیر الزامی است:
١- واحد مدیریت ثبت نام
این بخش وظیفه سازماندهی تمام مراحل مرتبط با ثبت نام فراگیر را به عهده دارد. اهم فعالیت های این بخش باید شامل موارد زیر باشد:
– ارسال درخواست ثبت نام در درس / دوره / کلاس؛
– پیگیری درخواست فراگیر؛
– مشاهده درخواست های رسیده و بررسی آن ها توسط مسول آموزش؛
– امکان برقرای تماس با درخواست کننده؛
– ثبت نام فرد به عنوان فراگیر،
– تعریف فراگیر در دوره موردنظر؛
– تعیین شناسه کاربری و رمز عبور؛
– ارایه ی اطلاعات شخصی، تغییرات اطلاعات شخصی و رمز عبور و….
یادآوری – همان گونه که مشاهده میکنید واحد مدیریت ثبت نام در ارتباط مستقیم با واحدهای همجوار خود و انباره اطلاعات قرار دارد.
٢- واحد مدیریت اطلاعات
این بخش وظیفه ارتباط با سایر بخش ها در رابطه با دریافت و ارسال اطلاعات به آن ها را دارد و به طور مستقیم از طریق رابط کاربر با کاربران در ارتباط خواهد بود. اهم وظایف این واحد باید شامل موارد زیر باشد:
– ارایه خدمات به مدیریت دروس؛
– ارایه خدمات به موتور ارزیابی؛
– ارایه خدمات به مدیریت ثبت نام؛
– ارتباط با سایر سیستم ها از طریق سرویس راه دور؛
– مدیریت اطلاعات فراگیر؛
– ارایه اطلاعات فراگیر به کاربران رده های مختلف؛
– مدیریت اطلاعات شخصی مانند نام، نام خانوادگی، آدرس و سایر؛
– اطلاعات محیط ارتباطی مانند نوع سیستم عامل، روش ارتباط با شبکه و…؛
– اطلاعات تحصیلی شامل اطلاعات کارنامه ای، وضعیت گذراندن دروس ثبت نام کرده، (شروع کرده، درس را کامل کرده، گذرانده
و…)؛
– ارایه امکان جستجوهای مختلف در اطلاعات شخصی افراد؛
– امکانات گزارش گیری متفاوت از فراگیران و اطلاعات آن ها؛
– مدیریت اطلاعات سایر کاربران (مانند اساتید، مدیران آموزش، والدین….)
– مدیریت کنترل سطوح امنیتی کاربران.
۳- واحد مدیریت درس
مدیریت دروس وظیفه ارایه اطلاعات دروس به بخش های دیگر سیستم را به عهده دارد و از طرفی خود از طریق رابط کاربر اطلاعات مورد نظر را در اختیار کاربران قرار می دهد. مهم ترین جنبه وظایف این بخش ارتباط آن با سیستم مدیریت محتوی است. سایر وظایف این بخش باید شامل موارد زیر باشد:
– ارایه خدمات به بخش اطلاعات فراگیران؛
– ارایه اطلاعات دروس / رشته / دوره؛
– مدیریت محتوای های آموزشی؛
– مدیریت اخبار و تالارهای گفتگو؛
– مدیریت منابع استفاده شده در دروس؛
– مدیریت منابع استفاده شده در کلاس های برخط زنده
– ارایه فهرست و اطلاعات دروس و منابع؛
– ارایه پیش نیازها.
4- واحد ارزیابی
وظیفه این واحد برگزاری آزمون و فعالیت های مرتبط با آن است. این واحد خدماتی را که باید به سایر واحدها ارایه دهد شامل:
– ارایه خدمات به بخش انتخاب مرحله بعدی درس در فاز اجرای درس از سیستم مدیریت محتوی؛
– ارتباط با سیستم اطلاعات فراگیران و دریافت و ارایه خدمات از / به آن؛
– ارایه خدمات به محیط تعامل مستقیم فراگیران؛
– برگزاری آزمون و امتحانات الکترونیکی در محل و از راه دور؛
– ارایه امکان شرکت در آزمون و امتحان؛
– تولید نتایج و گزارش های آماری آزمون و امتحانات؛
– ارایه نتایج در سطوح مختلف کاربری به کاربران سیستم.
5- محیط تعامل مستقیم
محیط تعامل مستقیم، باید شامل ویژگی های زیر باشد:
– ایجاد نوعی همزمانی در ارایه دروس؛
– فراهم نمودن امکان ارایه دروس با یاری مدرس
– فراهم نمودن امکان ایجاد تعامل بین فراگیران با یکدیگر و فراگیران با اساتید و این امور بسته به امکانات ارتباطی و
سخت افزاری و تعداد کاربران، باید از مجموعه ای از ابزارهای تعاملی زیر بهره برد:
– ارسال و دریافت سوال و جواب ها از طریق نامه الکترونیکی؛
– بهره گیری از امکان پست الکترونیکی با استفاده از بانک های اطلاعاتی؛
– ابزارهایی مانند انواع تخته و امکانات گپ مبتنی بر متن یا گپ صوتی و تصویری؛
– کلاس های مجازی مبتنی بر نوعی ویدیو کنفرانس یا وب کنفرانس
صرف نظر از این که کدام یک از ابزارهای فوق موردنیاز است پشتیبانی از وظایف زیر الزامی است:
– امکان نسبت دادن کلاس های برخط (از اتاق گفتگو تا کلاس زنده مبتنی بر تصویر) به دروس؛
– امکان تعریف کلاس و انتصاب فراگیران و اساتید به کلاس؛
– ارایه امکان مشاهده محتویات کلاس و ثبت آن (ثبت گفتگوها برای استفاده های بعدی دیگران؛
– امکان پیش ثبت نام یا درخواست موقت دوره؛
– برقراری امکان ارتباطی به روش مناسب با رسانه ارتباطی امکاناتی مانند گروه آموزشی، کتابخانه های ذخایر درسی گروه های آموزشی؛
– امکان گروه بندی کاربران؛
– امکان ارسال و دریافت پیغام های شخصی؛
– امکان جستجو در پیغام ها؛
– امکان ارایه بولتن کلاس ها؛
– مدیریت پرسش و پاسخ بین فراگیران با یکدیگر فراگیران با اساتید؛
– امکان ارایه پیام های عمومی مدیریت ها به تمامی کاربران یا کاربران گروه خاص؛
– امکان تماس با مسول سیستم
استانداردهای مطرح در آموزش الکترونیک
به طور کلی استفاده از استانداردها و توسعه سیستم ها بر مبنای آن ها دارای مزیت های زیر است:
١- ماندگاری – (Durability)
در صورتی که نرم افزارها و مواد آموزشی بر اساس استانداردهای منظم و مدون ایجاد شوند. همگام با تغییر محتوا و شیوه ها براحتی قابل تغییر بوده و مدت زمان بیشتری می توانند مورد استفاده قرار گیرند. به عبارتی دیگر با تغییر در مطالب و شیوه های آموزشی، مجبور به جایگزین کردن سیستم نخواهیم بود.
۲- همکاری – (Interoperability)
در صورتی که سیستم های آموزشی منطبق بر استانداردها ایجاد شوند، این استاندارد می تواند بعنوان یک زبان مشترک، امکان همکاری بین انواع مختلف سخت افزاری سیستم عامل ها، مرورگرها و سیستم های مدیریت آموزشی را فراهم کند.
۳- دسترس پذیری – (Accessibility)
چنان چه محتوای آموزشی بر اساس استاندارد مشخصی ایجاد شده و توصیف شود، یعنی فیلدهای توصیف کننده محتوا استاندارد و شناخته شده باشد، براحتی می توان آن را شاخص بندی، جستجو کرده و توسط هر سیستم مبتنی بر استاندارد، ردگیری کرد و سریع تر به منابع مورد نیاز دسترسی خواهیم داشت.
4- استفاده پذیری مجدد – (Reusability)
به راحتی میتوان از منابع آماده شده استاندارد، در سیستم های آموزشی مختلف، یا در یک سیستم آموزشی برای اهداف و در دوره های مختلف، چندین بار استفاده کرد.
5- مبادله پذیری – (Interchangeability)
امکان مبادله محتوا و منابع آموزشی مختلف، بین سیستم های آموزشی که با استانداردها آشنا باشند، به راحتی امکان پذیر خواهد بود. همچنین می توان در هر سیستم، امکاناتی برای ورود و صدور بسته های محتوایی قرار داد، تا به راحتی امکان بسته بندی محتوا بر اساس استاندارد و صدور آن و ورود بسته محتوایی و تفسیر و استفاده از آن فراهم شود.
6- مدیریت پذیری – (Manageability)
با داشتن اطلاعات مبتنی بر استاندارد در مورد دورهها، معلم و فراگیر و نیز محتوای آموزشی، امکان مدیریت، سازماندهی و به کارگیری منابع راحت تر می شود.
(E-Learning Standards -by Peter Donkers).
استانداردهای مختلفی جهت ایجاد هماهنگی و امکان همکاری بین سیستم های آموزش الکترونیکی ایجاد شده است. استانداردها برای تسهیل توصیف، بسته بندی، مرتب سازی و تحویل محتوای آموزشی، فعالیت های آموزشی و اطلاعات فراگیر طراحی شده اند. هدف از استانداردها فراهم کردن شرایطی است تا:
۱) محتوای آموزشی منحصر به یک سیستم آموزشی خاص نباشند.
۲) محتوای آموزشی قابل استفاده مجدد باشند.
۳) امکان به اشتراک گذاشتن محتوا و اطلاعات فراگیر وجود داشته باشد.
۴) همکاری بین سیستم ها تسهیل شود.
هر استاندارد از چند مشخصه تشکیل شده است که هر مشخصه توصیه هایی در یک زمینه مشخص از فرآیند آموزش ارایه
می دهد.
استانداردهای مطرح در آموزش الکترونیکی
با توجه به جدید بودن مقوله آموزش الکترونیکی، استانداردسازی در آن هنوز تکمیل نشده است. در حال حاضر صرفا چند سازمان یا موسسه درگیر کار استانداردسازی این نوع آموزش هستند که در این بخش برخی از آنها را معرفی می کنیم
در این میان استانداردهای زیر از اهمیت زیادی برخوردار بوده و بیشتر مورد استقبال قرار گرفته اند.
1) ADL SCORM یا Advanced Distributed Learning – Sharable Content Object Reference Model
2) AICC یا Aviation Industry CBT Committee
3) IEEE LTSC یا Inistitute of Electrical and Electronical Engineers
4) IMS یا LInstructional Management System Global Learning Cosortium
World Wide Web Consortium یا 5)W3C
6) CanCore یا, Canadian Core Learning Resource Metadata Application Profile Initiative
7) DCMI یا, Dublin Core Metadata Initiative
۱. استانداردهای متادیتا و Interoperability
برای این که فن آوری های آموزشی منافع اقتصادی نیز داشته باشند، همراهی و پشتیبانی با استانداردهای متادیتا Metadata و interoperability ضرورت دارد. متادیتا اطلاعاتی است که به نوعی شناسنامه اطلاعات دیگر محسوب می شود. به بیان بهتر، متادیتابه اطلاعات مختصری گفته می شود که برای بیان مشخصات اطلاعات اصلی ضرورت دارد. کارت های فهرست بندی موضوعی، مولف، عنوان وغیره در کتاب خانه ها، می توانند مثال مناسبی در توضیح متادیتا باشند. در این کارت ها عنوان کتاب، نام نویسنده، نام ناشر، رده بندی موضوعی و نوبت
چاپ قید شده است که اطلاعاتی در مورد مطالب کتاب می دهد. MIME نیز بخشی از استاندارد متادیتاست که به اطلاعات ارسال شده روی اینترنت مربوط می شود و گیرنده را از وضعیت یا طبیعت کلی اطلاعات و نرم افزار مورد نیاز برای پردازش آن آگاه می سازد.
Interoperability استانداردهایی هستند که امکان ارتباط سیستم های مختلف یا اجزای مختلف سیستم را با یکدیگر فراهم می سازند. پروتکل هایی نظیر (IP ( Internet Protocol و استانداردهایی نظیر PS ( Post Script )از جمله این استانداردها هستند. IP به سیستم های مختلف اجازه تبادل اطلاعات می دهد. مستندات با استفاده از استاندارد PS می توانند روی هر سیستمی که قابلیت تطابق با آن را داشته باشد و زبان این فرمت را بشناسد، به کار گرفته شوند. در بسیاری از موارد متادیتا نقش استانداردهای Interoperability را ایفا می کند. موسسات
AICC ، ADL ، IMS IEEE LTSC و دیگر گروه های اروپایی مشغول تحقیق روی استانداردهای فوق هستند. AICC به طور خاص در پی صنعتی مستقل و منحصر به فرد، ADL در پی عمومی کردن کاربردها و IEEE LTSC در صدد ایجاد استاندارد رسمی هستند. دیگر سازمان های درگیر در استانداردهای فن آوری آموزشی نیز هر کدام دستیابی به اهداف خاصی را پی گرفته اند که هنوز نتایج آنها مشخص نشده است.
٢. استاندارد AICC
کنسرسیوم آموزش بر مبنای رایانه صنعت هواپیمایی (AICC)، انجمن بین المللی متخصصان آموزش مبتنی بر فن آوری است که در ۱۹۹۸ به منظور استانداردسازی سخت افزار و نرم افزار مورد استفاده برای آموزش در صنعت هواپیمایی تشکیل شد. این انجمن خط مشی های توسعه ، تدارک و ارزیابی آموزش بر مبنای رایانه و فن آوری های آموزشی مرتبط با آن را در قالب توصیه نامه های مختلف ترسیم و تدوین می کند. AICC در این توصیه نامه ها، سیستم های عاملی را که باید در آموزش مبتنی بر رایانه به کار گرفته شوند و نیز سخت افزارهای مورد نیاز این سیستم ها را معرفی می کند. این انجمن در مورد قابلیت تبادل اطلاعات بین سیستم های مختلف نیز مستنداتی ارایه کرده است. استاندارد AICC ابتدا بر مبنای نیاز به استانداردسازی سخت افزاری نرم افزاری آموزش رایانه ای و به منظور استفاده در صنعت هواپیمایی شکل گرفت، ولی اکنون برای استفاده مجدد، قابلیت تبادل در آموزش اینترنتی و نیز کاربردهایی نظیر مراقبت های بهداشتی، خدمات مالی تحصیلات تکمیلی و مخابرات استفاده می شود. در حال حاضر تعداد زیادی از کنسرسیوم های آموزشی و گروههای معتبر استاندارد، خط مشی های AICC را برای صنایع خود پذیرفته و از آن ها پیروی می کنند. توصیه نامه های AICC تقریبا برای تمام آموزش های مبتنی بر رایانه، عمومیت داشته و شامل عرضه، کنترل، ارایه و پیگیری نتایج بین سیستم های مدیریت آموزشی و دوره های اینترنتی است. یکی از هدف های موسسه AICC کسب بیشترین منفعت از سرمایه گذاری آموزشی است که برای رسیدن به این هدف، در پی ترویج استانداردهایی است که فروشندگان محصولات آموزشی بتوانند آن ها را برای دیگر صنایع نیز ارایه دهند. این موسسه فعالیت های خود را با دیگر سازمان های فعال در زمینه استانداردسازی فن آوری آموزشی مانند IMS IEEE LTSC و ADL هماهنگ کرده و در حال حاضر، استانداردی است که بالفعل مورد استفاده قرار می گیرد.
به طور خلاصه اهداف کلی AICC این موارد است:
الف. تکمیل شیوه های موثر و مقرون به صرفه آموزش مبتنی بر رایانه.
ب. تکمیل خط مشی های لازم به منظور فراهم کردن بستر مناسب برای بهره گیری از قابلیت تبادل اطلاعات.
پ. ایجاد فضای بحث آزاد در مورد استانداردهای آموزش مبتنی بر رایانه و دیگر فن آوری های آموزشی
اعضای AICC شامل گروه های بین المللی هواپیما، کارآموزان هواپیمایی، آژانس های دولتی، فروشندگان نرم افزارهای رایانه ای و توسعه دهندگان دوره های آموزشی رایانه ای هستند.
راهنمایی ها و توصیه نامه های AICC
تمامی این توصیه نامه ها به تصویب اعضای رسمی رای دهنده رسیده و با پیشوند AGR و یک عدد، نام گذاری می شوند. این سندها عبارت اند از:
الف. سند: 001 –AGR که شامل خلاصه ای از خط مشی ها و توصیه نامه های AICC، گزارش های فنی و مقالات می شود.
ب. سند 002–AGR (ایستگاههای تحویل درس افزار) Delivery Station Courseware: این سند شامل توصیه هایی برای استفاده از ایستگاه های تحویل آموزش مبتنی بر رایانه است. در این سند توصیه هایی در مورد نوع CPU سرعت bus، کارت گرافیکی، صفحه نمایش، RAM . CD ROM، منبع تغذیه، سیستم عامل، ماوس، صفحه کلید، سیستم صدای دیجیتال و شبکه ارایه می شود.
پ. سند 003–AGR (صدای دیجیتال): این سند شامل خط مشی هایی برای توسعه و ارتقای کیفیت عملکرد صدای دیجیتال به مفهوم توانایی درس افزار برای پخش صدا روی رایانه های مختلف با کارت صداهای متفاوت و نیز توانایی رایانه برای پخش دوره های آموزشی آماده شده توسط فروشندگان مختلف است.
ت. سند 004–AGR (سیستم عامل): این سند شامل توصیه نامه ای در مورد نوع سیستم عامل است که در آن، نتایج بررسی های AICC بر روی سیستم های عامل موجود قید شده است.
ث. سند 005–AGR(دستگاه های جانبی آموزش رایانه ای): در این سند خط مشی ارتقای عملکرد دستگاه های جانبی نظیر کارت ویدیو ارایه می شود.
ج. سند 006–AGR ( آموزش تحت مدیریت رایانه): این سند خط مشی هایی را به منظور ارتقای قابلیت سیستمهای CMI توصیه می کند که به مفهوم ایجاد توانایی در سیستم CMI برای مدیریت آموزش های مبتنی بر رایانه است که منابع مختلف ارایه می دهند. علاوه بر این، قابلیت تبادل اطلاعات با سیستمهای CMI مختلف را نیز در برمی گیرد.
چ. سند 007–AGR (مبادله درس افزار): این سند خط مشی های لازم برای تبادل عناصر درس افزار مانند متن، گرافیک، تصاویر متحرک صدا و غیره را که در آموزش مبتنی بر رایانه به کار می روند، ارایه می کند.
ح. سند 008–AGR (ویدیو دیجیتال): در این سند خط مشی های ایجاد، توزیع و به کارگیری ویدیوی دیجیتال در درس افزار آموزش رایانه ای توصیه می شود.
خ. سند 009–AGR(کاربر): این سند مشتمل بر راهنمایی هاوخط مشی های لازم برای انجام وظایف کاربر در درس افزار آموزش مبتنی بر رایانه است.
د. سند 010-AGR ( آموزش تحت مدیریت رایانه بر پایه وب): این سند خط مشی هایی برای ارتقای قابلیت سیستمهای CMI بر مبنای وب را توصیه می کند.
٣. استاندارد IEEE ) LTSC )
در 1966 کمیته استانداردهای فن آوری آموزشی ( LTSC ( Learning Technology Standards Committee به منظور ایجاد استانداردهایی برای موضوعات متنوع مرتبط به فن آوری آموزشی تاسیس شد که تاکنون فعالیت هایی دراین زمینه داشته است. در حال حاضر، بیشتر گروه های فعال در زمینه آموزش الکترونیکی در جهان، از استانداردهای مصوب IEEE استفاده می کنند.
گروه استاندارد IEEE که یکی از ارکان اصلی استانداردهای معتبر جهانی محسوب می شود، استانداردهای باز و معتبری را در قالب یک مدل مقبول عام، ارایه کرده است. این گروه، ابزارها، دوره ها، اطلاعات و خدمات مورد نیاز این فن آوری را تکمیل می کنند تا برای ایجاد و توسعه استانداردهای فنی، خط مشی ها و موارد مربوط به آموزش رایانه ای استفاده شود.
به طور کلی IEEE درصدد استانداردسازی در این پنج مقوله است:
١. موارد عمومی
۲. موارد مربوط به یادگیری
٣. محتوا
۴. دیتا و متادیتا
۵. سیستم های مدیریت و کاربردها
در این بخش، با برخی از گروه های کاری فعال در زمینه استانداردسازی و شرح وظایف آنها آشنا می شویم.
۱) (گروه کاری مدل مرجع و ساختار): انگیزه ایجاد این گروه کاری، ضرورت تعریف مدل مرجع برای CAI (رایانه کمک آموزشی Computer Aided Instruction) ILE (محیط آموزشی هوشمند Intelligent Learning Environment ) ITS ( سیستم های خودآموز هوشمند Intelligent Tutoring Systems)
است که در آن به موارد ۴ زیر پرداخته می شود:
الف. چهارچوب کاری و واژه نامه برای توصیف ساختار CAI
ب. مبادله اطلاعات
پ. انتظارات از عملکرد اجزا ت. خدمات و امکانات خارجی
ث. خط مشی های ساختاری و مستندات
از جمله فواید این استاندارد، نگهداری یا ارتقای آسان، امکان استفاده مجدد از مطالب برای کاربردهای جدید، سهولت دسترسی به موضوعات، قابلیت عملکرد متقابل با محصولات نرم افزاری موجود و تسهیل دستیابی به محصولات آموزشی است.
۲) (گروه کاری مدل یادگیرنده): این گروه کاری به تدوین استانداردهای جزئیات مدل یادگیرنده می پردازد که شامل دانش، مهارت های توانایی ها، شیوه های آموزش، دریافت ها واطلاعات فردی در سطوح مختلف یادگیری است.
اهداف این گروه عبارت اند از:
الف. امکان ساختن مدل یادگیری مداوم برای یادگیرنده
ب. امکان بهره گیری اختصاصی فرد از آموزش مورد نیاز خود
ت. تامین اطلاعات مورد نیاز پژوهشگران
ث. ارایه خط مشی های ساختاری برای توسعه دهندگان سیستم ها
۳) (گروه کاری واژه نامه فن آوری آموزشی): در این گروه کاری، اصطلاحات مورد استفاده در سایر استانداردهای LTSC فهرست و تعریف می شوند. این استاندارد کاربر را در درک مطالب یاری می کند.
۶. (گروه کاری مرتب کردن دوره های تحصیلی) : این استاندارد، محیط و زبان خاصی را برای مدیریت دوره تحصیلی در سیستم های فن آوری آموزشی تعیین می کند. مثل آموزش به کمک رایانه (CAI)، محیطهای یادگیری هوشمند (ILE) و سیستم های هوشمند آموزش خصوصی به کمک این استاندارد، زبان تشخیص که مدل ادراکی و مفهومی است، تعیین و سازوکار انتقال، کنترل و رمزگذاری دوره های آموزشی مشخص می شود. آموزش دهندگان یا فراگیران با استفاده از این استانداردها می توانند به تبادل و انتقال اطلاعات با یکدیگر بپردازند. همچنین در این گروه کاری، روش رمزگذاری برای ذخیره سازی و انتقال دوره های تحصیلی تعیین می شود. به این ترتیب، امکان ارایه دروس متناسب با پیشرفت دانش آموزان فراهم شده و فراگیرنده می تواند متناسب با دانش ونیاز شخصی خود، از مواد آموزشی استفاده کند. به عبارت دیگر، یک سیستم آموزش هوشمند خصوصی ایجاد می شود.
۷. (گروه کاری مربوط به ارتباطات وسایل آموزشی و Agent ها): در این استاندارد، ابزارهای مورداستفاده کاربران و Agent های آموزشی در سیستم های مختلف آموزشی تعریف می شوند. ابزارهای مورد استفاده کاربران، نرم افزارهای استانداردی هستند که فراگیران با آنها کار می کنند و Agent های آموزشی، بسته ها یا ماژول های نرم افزاری هستند که فراگیران را در مسیر اهداف یادگیری، راهنمایی می کنند.
۰۸ (گروه کاری زبان تبادل CBT): تعریف اجزای اصلی رسانه (شامل صدا و تصویر، متحرک سازی ، گرافیک و …)، استانداردهای مرجع و تعریف زبان نوشتاری برای برقراری ارتباط بین اجزا، در این استاندارد شکل می گیرد. هدف این استاندارد برقراری ارتباط بین اجزای اطلاعاتی رسانه ها و توانایی ایجاد سیستم های عرضه آموزش، مستقل از محتواست.
۰۹ (گروه کاری آموزش تحت مدیریت رایانه ای): از جمله وظایف این گروه می توان به شرح محتویات دوره، سازماندهی دروس برای یک دوره، تعیین واحدهای درسی، شرح موضوعات درسی و گزارش عملکرد فراگیران اشاره کرد. هدف اصلی این گروه، یکسان سازی دروس نامتجانس برای ایجاد یک دوره منسجم با ایجاد تغییرات و اصلاحات لازم در آن دروس است.
۱۰. (گروه کاری متادیتا و موضوعات آموزشی): اهداف این گروه عبارت اند از:
الف. قادر ساختن فراگیران یا آموزگاران برای جستجو ، ارزیابی ، آموزش و استفاده از موضوعات آموزشی
ب. ترکیب خودکار دروس خاص افراد مختلف
پ. تکمیل استانداردهای مطالب توزیع شده
ت. مقرون به صرفه ساختن موضوعات آموزشی
ث. پشتیبانی از جمع آوری و اشتراک اطلاعات قابل دسترسی
ج. سهولت آموزش و قابلیت گسترش آن
چ. امنیت و سطوح دسترسی برای توزیع و استفاده
۱۱. (گروه مطالعاتی تعیین کننده سطح علمی فراگیران): این گروه کاری استانداردهای تعیین سطح علمی فراگیرنده و تهیه مواد و موضوعات موثر در ارزیابی عملکرد فرد دانش آموز را ارایه می کند.
۴. استاندارد Sharable Content Object Reference Model ) SCORM )
چاپی
برخی موسسات استانداردسازی
1.موسسه ( IMS ( Instruction Management System : این موسسه کنسرسیوم آموزشی جهانی با بیش از 255 عضو از موسسات آموزشی، سازمان های تربیتی و فروشندگان فناوری و بنگاه ها و موسسات دولتی است که به کار تدوین و ترویج مشخصه های آموزشی لازم برای تسهیل فعالیت های آموزشی پرداخته است.
فعالیت های این کنسرسیوم در موارد زیر خلاصه می شود:
الف. تعیین نوع و محل تامین مطالب آموزشی و نحوه استفاده از این مطالب
ب . پیگیری پیشرفت فراگیران
پ. ارایه گزارش عملکرد فراگیران
ت. تبادل سوابق آموزشی فراگیران بین سیستم های مختلف مدیریت.
استانداردهای این موسسه بر مبنای مشخصه های XML است. یعنی یک استاندارد باز امکان استفاده مجدد از منابع آموزشی بین سیستم های مختلف را برای تهیه کنندگان محصولات آموزشی فراهم می کند.
IMS دو هدف عمده دارد:
الف. تعریف استانداردهای فنی برای ایجاد قابلیت تبادل در کاربردها و خدمات آموزشی توزیع شده.
ب. پشتیبانی از اعمال مشخصات IMS در محصولات و خدمات آموزش رایانه ای در سطح جهان.
لازم به توضیح است که IMS فعالیت هایش را با استانداردهای LTSC IEEE هماهنگ می کند.
۲. موسسه ADL SCORM ( (Advanced Distributed Learning: وزارت دفاع آمریکا و اداره سیاست گذاری علوم و فن آوری کاخ سفید به منظور دسترسی به آموزش مطلوب در هر زمان و هر مکان موسسه ADL را در 1997 تاسیس کرد.
ADL برای ترویج کم هزینه تر آموزش های ضمن خدمت در شاخه های دولتی، نظامی و ملی، استانداردسازی صنعت آموزش الکترونیکی را سرعت بخشیده و مدل مرجع دوره های قابل اشتراک 1.0 SCORM را ارایه کرده است.
این مدل شامل موارد زیر است:
الف. استفاده مجدد از مطالب آموزش مبتنی بر شبکه در محیط ها و محصولات مختلف
ب. ایجاد اتحاد بین گروه ها و گرایش های مختلف
پ. برقراری ارتباط بین فن آوری های موجود و فعالیت های تجاری
ت. جمع آوری مجموعه ای از خصوصیات فنی مرتبط با هم گفتنی است که در حال حاضر هیچ سازمانی صادر کننده گواهینامه استاندارد و مسول تایید محصولات منطبق بر استاندارد SCORM نیست.
:Dublin Core .٣
این موسسه، در ،1995 ارایه استاندارد متادیتا را آغاز کرد.
Online Computer Library Center (OCLC)
مرکز کتابخانه رایانه ای Online و مرکز ملی کاربردهای پیشرفته NCSA به ترتیب در دوبلین و اوهایو، از این استاندارد حمایت کردند. موسسه فوق، دستگاهی مشتمل بر پانزده بخش ارایه کرد که ذخیره سازی و بازیابی منابع Online عمومی را پشتیبانی می کرد. از وجوه تمایز این دستگاه با دیگر منابع الکترونیکی قبلی می توان به سادگی، قابلیت تبادل، پذیرش جهانی و توسعه پذیری اشاره کرد.
موسسات استانداردسازی، پیاده سازی و عملیاتی کردن آموزش الکترونیکی
4.ARIADNE (اتحادیه آموزش از راه دور و ایجاد مرجع و شبکه های توزیع برای اروپا):
فعالیت این سازمان از 1996 آغاز و بر ایجاد ابزارها و پروتکل های پشتیبان تولید، ذخیره سازی، تحویل و استفاده مجدد از اجرای دوره های آموزشی متمرکز شده است.
سایر موسسات:
از دیگر موسسات استانداردسازی می توان به موارد زیر اشاره کرد:
الف – CEN / ISSS WS – LT
CEN، کمیته اروپایی برای استانداردسازی است که شامل دو بخش ISSS، برای طراحی سیستم استانداردسازی اطلاعات و – WS LT برای ایجاد کارگاه فن آوری یادگیری می شود.
سیستم استانداردسازی اطلاعات این کمیته، فعالیت در زمینه فن آوری یادگیری را از سال 1999 با هدف پشتیبانی از بازار این فن آوری و استانداردسازی محصولات آموزشی اروپا آغاز کرده است.
ب. گشتالت Gastalt:
گشتالت به مفهوم ایجاد سیستم های آموزشی با استفاده از فن آوری پیشتاز، پروژه ای است که جامعه اروپایی، مشتمل بر هشت انجمن علمی و شرکای آنها، در مورد متادیتا و معماری فن آوری یادگیری اجرا کرده اند.
پ. PROMOTEUS:
این موسسه برای بیان نقش اروپا در فن آوری های یادگیری و نیز حفظ ارزش های فرهنگی و آموزشی اروپا در اواخر 1998 آغاز به کار کرد. اعضای این موسسه یادداشت تفاهمی برای دستیابی به اهدافی نظیر قابلیت تبادل اطلاعات امضا کردند. این اعضا تعدادی از موسسات علمی و کاربردی هستند که استانداردهای متادیتا و Interoperability را پشتیبانی می کنند.
در پایان تاکید می شود که موفقیت استانداردهای فن آوری یادگیری و سازمان های درگیر در استانداردسازی محصولات آموزشی، با مرور زمان مشخص می شود. بدیهی است که استانداردها در آموزش الکترونیکی نقش موثری داشته و گروه هایی نیز در این زمینه موفقیت هایی کسب کرده اند، اما هنوز مقوله استاندارد در آموزش الکترونیکی بسته نشده و نیاز به توسعه و تثبیت آن کاملا محسوس است. در عین حال AICC و پس از آن IEEE از استانداردهای مطرح در آموزش الکترونیکی به شمار میروند.
مزایا و معایب آموزش های الکترونیکی
مزایای مهم آموزش مجازی
– عدم نیاز به حضور فیزیکی استاد در کلاس درس: از آنجا که در این نوع آموزش کلیه ارتباطات از طریق اینترنت انجام می شود، لزومی به حضور فیزیکی مدرس و فراگیر در کلاس نیست. تنها کافی است مدرس یا فراگیر از طریق یک دستگاه کامپیوتر از منزل یا نزدیک ترین مرکز متصل به اینترنت به دانشگاه مجازی متصل شوند. این امر خود سر منشا مزایا دیگری است چرا که با این اوصاف دیگر نیازی به صرف هزینه برای ساختمان سازی آموزشی نخواهد بود. از سوی دیگر در شهرهای بزرگ منجر به کاهش رفت و آمد در شهر و کم تر شدن ترافیک شهری و آلودگی هوا می شود.
– عدم کلاس درس به زمان خاص: هرچند که این سیستم آموزشی از تکنولوژی های کنفرانس از راه دور و مانند آن که نیاز به حضور در پشت کامپیوتر در زمان خاص دارد پشتیبانی می کند ولی قسمت اعظم این سیستم مبتنی بر دروسی است که هر زمان فراگیر اراده کند می تواند به سایت آموزش متصل شود و دروس را دریافت کند این سیستم برای افراد شاغل که وقت آزاد محدودی برای تحصیل دارند کاملا مناسب است.
– پشتیبانی از تعداد زیادی فراگیر در یک درس: در آموزش واقعی معمولا به خاطر محدویت های کلاس ها و همچنین به خاطر بازدهی این مشکل وجود دارد که فراگیران ممکن است به خاطر تکمیل ظرفیت نتوانند در دروس ثبت نام کنند این مشکل طبعا در آموزش مجازی وجود ندارد و فراگیران ثبت نام شده در یک کلاس یا در یک درس می توانند هزاران نفر باشند.
معایب مهم آموزش مجازی
جا دارد در کنار جنبه های مثبت این نوع آموزش به برخی از ایرادات آن نیز اشاره شود. از آن جمله:
١. ارتباطات عاطفی و اجتماعی کمتر دانش آموزان و دانشجویان در حین تحصیل
٢. امکان عدم برابری در دسترسی به تکنولوژی های موردنیاز (اینترنت، کامپیوتر، تلفن و…) چه از لحاظ مشکلات اقتصادی خانواده ها و چه از لحاظ دور بودن از امکانات شهری و ضعف سیستم های ارتباطی و مخابراتی
۳. عدم برابری دانش آموزان از لحاظ سواد و دانش استفاده از کامپیوتر و در نتیجه ایجاد مشکل در پیشبرد و تنظیم روند تدریس
۴. کنترل کمتر معلمان بر دانش آموزان و کاهش ارتباط چهره به چهره.
مقایسه رویکردهای سنتی با رویکردهای نوین آموزش الکترونیک
پارادایم آموزشی به کار گرفته شده در محیط های سنتی آموزشی امروزه تقریبا منسوخ شده است. امروزه، پارادایم آموزشی که مناسب با عصر اطلاعات و نیازمندی های آن باشد مورد نیاز است.
هیچ کس قادر نیست که به دقت پیشگویی نماید که در آینده چه اتفاقی رخ خواهد داد، ولیکن در امر آموزش مسلما در آینده روش های یادگیری و یاددهی متفاوتی با آن چه که امروزه رایج است به کار گرفته خواهند شد. جدول (۱۰۳) تفاوت در مشخصه های رویکردهای سنتی و رویکردهای نوین آموزشی را نشان میدهد و در جدول (۱۴) مزایای رویکردهای نوین آموزشی نسبت به آموزش کلاسی یا سنتی را مشاهده می نمایید.
مقایسه رویکردهای آموزشی (رویکردهای سنتی و رویکردهای نوین)
| مشخصه | رویکردهای سنتی | رویکردهای نوین محیط آموزشی |
| محیط آموزشی | رفتن فراگیران به مدرسه | آمدن آموزش به نزد فراگیران |
| سیستم آموزشی | هدایت به کمک فرایند | هدایت به کمک استانداردها |
| نقش معلم | محوری – تنها بازیگر اصلی در صفحه | راهنما و مربی حاضر در حاشیه – تسهیل گر |
| اخذ تصمیم | مبتنی بر تیوری | مبتنی بر دیتا |
| روش ها | سازمان یافته | انعطاف پذیر |
| زمان آموزش | دوره ی تحصیل | یادگیری در تمام طول عمر |
| نقش فن آوری | اضافه عنصری که به سیستم می شود (قابل تفکیک) | تنیده در سیستم – غیر قابل تفکیک |
| آموزش | تولید انبوه و یکپارچه | بومی سازی انبوه |
| ارزیابی | دوره ای – هر سه ماه – ترمی | همزمان – مداوم |
| بنیان و اصول و اقتصادی | فروشنده (موسسه آموزشی) تعیین کننده است | خریدار (فراگیر) تعیین کننده است |
| سیستم منبع توان و تحکیم آموزشی | پایداری (عدم تغییر) | تغییر و انعطاف پذیری |
| امکانات فیزیکی | امکانات فیزیکی وسیع | امکانات فیزیکی اندک |
مزایای رویکردهای نوین آموزشی نسبت به آموزش کلاسی یا سنتی
| حوزه مورد نظر | آموزش سنتی | رویکرهای نوین |
| دسترسی به محیط آموزشی | محدود – زمان خاص | نامحدود |
| کیفیت آموزش | متغیر | ثابت – استاندارد |
| اندازه گیری نتایج | مشکل | اتوماتیک |
| نگهداری اطلاعات | ظرفیت محدود | ظرفیت نامحدود |
| هزینه نسبی | بالا | پایین |
| منابع | کتاب ها و جزوات درسی | انواع منابع آنلاین و نامحدود |
| دسترسی به منابع | محدود | نامحدود – همیشه در دسترس |
| محیط آموزشی | گچ و تخته و کلاس | چندرسانه های ها – شبیه سازی ها |
| مکان آموزشی | محدود به کلاس درس | محیط های مختلف و نامحدود |
| زمان های تلف شده | زیاد | کم |
| حضور فیزیکی استاد و دانشجو در کلاس | ضروری و لازم | غیر ضروری – در مقاطع و موارد خاص |
| وابستگی کلاس درس به زمان خاص | کاملا وابسته | مستقل از زمان خاص |
| بروکراسی | نسبتا زیاد | ندارد |
وجوه تمایز آموزش مجازی و آموزش سنتی
تفاوت های زیادی بین آموزش مجازی و آموزش سنتی وجود دارد. مهم ترین این تفاوت ها را در جدول (۱۰۵) می توان خلاصه
کرد.
تفاوت های آموزش مجازی و آموزش سنتی
| شاخص | آموزش سنتی | آموزش مجازی |
| فلسفه ی وجودی | فراگیران به دنبال دانش | فراگیر به دنبال دانشجو و موقعیت یادگیری جديد |
| ماموریت | یاددادن / آموزش | یادگیری |
| راهبرد | یکتایی روش آموزش | تنوع روش های آموزش |
| کلاس | با ظرفیت محدود و مکان محدود | با ظرفیت تقریبا نامحدود و مستقل از مکان |
| دانشجو | تمام وقت | پاره وقت، وقت آزاد و باز |
| استاد | تمام وقت | پاره وقت، با تجربه بسیار، با تعامل اساتید دیگر |
| شیوه تدریس | مبهم، غیرقابل اندازه گیری | قابل اندازه گیری، متنوع در مسیر یادگیری |
| فن آوری آموزشی | سنخگرا، استاد محور، یک سویه | جامعیت گرا، دانشجو محور، تعاملی، ترکیبی |
| مواد درسی | منابع مکتوب، غیرفعال | منابع فرارسانه، فعال |
| تجهیزات کالبدی | بسیار وسیع و متعدد | بسیار اندک |
| تجهیزات ارتباطی | بسیار اندک و محدود | بسیار وسیع و متنوع |
| تقویم کلاسی | منظم، از پیش تعیین شده | منعطف، منطبق با تقویم فردی و شوق یادگیری |
| لوازم تحقیق | ایستا و گرانبها و حجیم | متحرک و ارزان، با امکان شبیه سازی و واقعیت های مجازی |
| تعامل آموزشی | مستقیم (رودرو) و معمولا یک سویه | نیمه مستقل / غیر مستقیم / تعاملی |
| مدیریت | پیچیده با قواعد متعارف | پیچیده و بسیار تخصصی |
| شرایط دانشجو | توانمندی علمی | توانمندی علمی و توانمندی شبکه ای – سواد اطلاعاتی و فن آوری |
| هزینه | متعارف و متداول | زیاد |